Wystarczy wpisać „brzuch kortyzolowy” w wyszukiwarkę, żeby trafić na dziesiątki porad: ćwiczenia „na kortyzol”, diety antystresowe, suplementy obiecujące płaski brzuch. Przekaz jest prosty – stres podnosi kortyzol, kortyzol odkłada tłuszcz na brzuchu, więc wystarczy obniżyć kortyzol. 

Rzeczywistość jest bardziej złożona. I znacznie mniej dotyczy suplementów, a znacznie bardziej – uważnej rozmowy z lekarzem. 

Hasło z internetu, nie diagnoza

„Brzuch kortyzolowy” nie jest rozpoznaniem medycznym. To określenie z mediów społecznościowych i dietetyki popularnej, którym opisuje się nagromadzenie tkanki tłuszczowej w okolicy brzucha i wiąże je przede wszystkim ze stresem. 

Wokół tego hasła szybko wyrósł rynek produktów – od herbatek po suplementy z ashwagandhą, walerianą czy melisą, które mają „obniżyć kortyzol”. Tymczasem przewlekły nadmiar kortyzolu rzeczywiście może sprzyjać charakterystycznemu rozmieszczeniu tkanki tłuszczowej, m.in. w okolicy brzucha, twarzy i karku – ale otyłość brzuszna rzadko ma jedną przyczynę. Znaczenie mają także zaburzenia hormonalne, sposób odżywiania, mała aktywność fizyczna i niewystarczająca ilość snu. 

Czym jest kortyzol?

 Kortyzol to hormon wytwarzany przez nadnercza. Organizm wydziela go m.in. w odpowiedzi na obciążenia fizyczne: spadek poziomu cukru, spadek ciśnienia, gorączkę, uraz czy operację. To naturalna, potrzebna reakcja. Stężenie kortyzolu zmienia się też w ciągu doby – inne jest rano, a inne wieczorem. 

Kiedy kortyzolu jest za dużo przez długi czas: 

• rośnie apetyt, 
• organizm chętniej magazynuje tłuszcz, 
• pogarsza się kontrola poziomu glukozy, co może sprzyjać rozwojowi cukrzycy. 

A co ze stresem? 

Długotrwały stres może wpływać na sen, apetyt, sposób odżywiania i funkcjonowanie osi hormonalnej odpowiedzialnej za reakcję stresową. Nie oznacza to jednak, że każda osoba żyjąca w przewlekłym stresie ma patologicznie podwyższone stężenie kortyzolu.

Przewlekły stres, zaburzenia snu, sposób odżywiania, masa ciała i zdrowie psychiczne mogą wzajemnie na siebie wpływać. Dlatego problemu nie warto sprowadzać wyłącznie do jednego hormonu – i dlatego w leczeniu otyłości tak ważne jest spojrzenie na całego człowieka, a nie tylko na wynik na wadze. 

Kiedy nadmiar kortyzolu staje się problemem medycznym? Lekarze rozróżniają dwie sytuacje. 

Zespół Cushinga to stan, w którym organizm przez długi czas jest narażony na nadmiar glikokortykosteroidów. Przyczyną może być m.in. nadmierne wytwarzanie kortyzolu przez organizm, związane np. z chorobą przysadki lub nadnerczy. 

Zespół Cushinga występuje rzadko. Mimo to jego rozpoznanie jest bardzo ważne, ponieważ nieleczony może prowadzić do poważnych powikłań. 

Czynnościowa hiperkortyzolemia to stan, w którym wydzielanie kortyzolu może być zwiększone mimo braku zespołu Cushinga. Może towarzyszyć m.in. depresji, zaburzeniom lękowym, zespołowi stresu pourazowego, nadużywaniu alkoholu, ciąży, bardzo dużej otyłości, zespołowi policystycznych jajników, źle kontrolowanej cukrzycy, niedożywieniu czy ciężkiej chorobie i operacji. W takiej sytuacji najważniejsze jest leczenie przyczyny. 

Przy podejrzeniu nadmiaru kortyzolu lekarz w pierwszej kolejności sprawdza też, czy objawy nie wynikają z przyjmowanych leków steroidowych (glikokortykosteroidów). Dlatego na wizycie tak ważna jest pełna lista przyjmowanych leków. 

Objawy, które powinny zwrócić uwagę 

Najbardziej charakterystyczne są: 

• zaokrąglenie twarzy, często z jej zaczerwienieniem, 
• szerokie, czerwone rozstępy, 
• łatwe powstawanie siniaków, 
• osłabienie i zanik mięśni, zwłaszcza ud i ramion. 

Mniej swoiste są: otyłość, nadciśnienie, cukrzyca, depresja, zaburzenia miesiączkowania, spadek libido i zaburzenia potencji. Mogą mieć wiele różnych przyczyn, dlatego same w sobie nie przesądzają o nadmiarze kortyzolu. 

Pojedynczy objaw nie oznacza choroby. Czujność powinno budzić połączenie kilku z nich – szczególnie tych najbardziej charakterystycznych. 

To także dobry przykład na to, jak wiele w medycynie zależy od czasu i uważności. Część z tych objawów lekarz zauważy dopiero wtedy, gdy ma okazję spokojnie porozmawiać z pacjentem i go zbadać, a nie tylko zmierzyć ciśnienie.

Kiedy i jak się to diagnozuje? 

Nie każda osoba z otyłością musi badać kortyzol. Zgodnie z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości dalszą diagnostykę hormonalną dobiera się w zależności od obrazu klinicznego. Jeśli występują objawy sugerujące wtórną przyczynę otyłości, np. zespół Cushinga, wskazana jest dalsza diagnostyka endokrynologiczna. 

Kluczowa jest ocena lekarza, na ile objawy wskazują na chorobę. Od niej zależy, czy badania są potrzebne, jakie wybrać i jak odczytać ich wyniki. 

Dlaczego nie warto badać porannego kortyzolu na własną rękę?

Często zdarza się, że pacjent „dla sprawdzenia” wykonuje poranny kortyzol z krwi. To badanie nie nadaje się jednak do diagnostyki nadmiaru kortyzolu. Pojedynczy poranny wynik – zarówno prawidłowy, jak i podwyższony – nie odpowiada na pytanie, czy pacjent ma hiperkortyzolemię. 

Jeśli istnieje podejrzenie nadmiaru kortyzolu, lekarz może zlecić specjalne badania, np.: 

• test hamowania z deksametazonem – wieczorem przyjmuje się tabletkę leku, a następnego ranka oznacza się kortyzol we krwi, 
• oznaczenie kortyzolu w ślinie pobranej późnym wieczorem, 
• oznaczenie wolnego kortyzolu w dobowej zbiórce moczu. 

Żaden z tych testów nie jest nieomylny. Na wyniki niektórych badań mogą wpływać również przyjmowane leki – m.in. preparaty zawierające estrogeny oraz niektóre leki przeciwpadaczkowe. Dlatego przed badaniami zawsze należy powiedzieć lekarzowi o wszystkich przyjmowanych lekach i suplementach. 

Co zrobić, jeśli martwi Cię rosnący obwód brzucha?

Jeśli brzuch się powiększa, a Ty masz poczucie, że nic nie działa – to sygnał do rozmowy z lekarzem, a nie powód do wstydu. Zamiast szukać suplementu „na kortyzol”, warto zacząć od dobrej diagnozy: omówienia objawów, przeglądu przyjmowanych leków, oceny snu i samopoczucia oraz – jeśli to potrzebne – badań. 

Na tej podstawie można zaplanować leczenie dopasowane do konkretnej osoby, a nie do internetowego hasła. 

Porozmawiajmy o tym na spokojnie

W Arca Medica lekarz ma czas, żeby wysłuchać, przejrzeć dotychczasowe wyniki i leki, zbadać i wspólnie z Tobą ustalić dalsze kroki. 

Leczeniem choroby otyłościowej zajmuje się w naszej poradni m.in. lek. med. Magdalena Kostka – specjalista medycyny rodzinnej i certyfikowany lekarz leczenia otyłości (PTLO). Jeśli obraz kliniczny i wyniki badań wskażą taką potrzebę, lekarz pokieruje Cię do dalszej diagnostyki, np. konsultacji endokrynologicznej.

Na wizytę warto zabrać listę przyjmowanych leków i suplementów oraz aktualne wyniki badań. Nie martw się, jeśli czegoś nie masz – ważne, że przychodzisz. Resztę ustalimy wspólnie. 

Arca Medica 

455 400 008 

arcamedica.pl 

ul. Klubowa 17, Bielsko-Biała 

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. 

Źródła 

Nieman LK. Epidemiology and clinical manifestations of Cushing syndrome. UpToDate. 

Fleseriu M, Auchus R, Bancos I, et al. Consensus on diagnosis and management of Cushing’s disease: a guideline update. Lancet Diabetes Endocrinol. 2021;9(12):847–875. doi:10.1016/S2213-8587(21)00235-7. Bąk-Sosnowska M. i wsp. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na otyłość 2022 – stanowisko Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości. Medycyna Praktyczna – wydanie specjalne. Maj 2022:1–87. Zalecenia kliniczne PTLO 2022 – pełny dokument PDF